ТХНУГ Өмнөтгөл
НҮБ-аас 2010 оныг биологийн олон янз байдлыг хамгаалах олон улсын жил болгон зарлав. Нийтийн төлөө хүлээх хариуцлагаа ухамсарласан дэлхийн соёлт улс орон бүр энэ оныг бэлтгэлтэй угтаад аль хэдийнээ олон янзын арга хэмжээ хэрэгжүүлж эхлээд байна. Манай улс одоогоор энэ талаар санаа тавих завдалгүй байгаа төдийгүй олон улсын нэр хүндтэй энэ конвенцийн үзэл баримтлалыг үл ойшоож уландаа гишгэсэн зохисгүй арга хэмжээг энэ онцлог жилд хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байгаа нь сэтгэл эмзэглүүлэм, бүр эмгэнэлтэй зүйл болох тул мэргэжлийн хүний хувьд дуугүй байхын аргагүйд хүрч энэхүү нийтлэлийг тэрлэхэд хүргэв.
Биологийн олон янз байдлын тухай конвенцийн зорилго юу вэ ?
Биологийн олон янз байдал гэдэг нэр томъёо өнгөрсөн зууны 70-80-аад онд хүн төрөлхтөнд дөнгөж танил болж, тун удалгүй 1992 онд Рио де Жанерод болсон дэлхийн дээд хэмжээний уулзалтаар конвенци болон батлагдсан нь их учиртай. Манайд хуулиндаа оруулсан албан ёсны орчуулгаар биологийн төрөл зүйлийн конвенци гэж нэрлэдэг.
Биологийн олон янз байдал гэдэгт өргөн утгаараа дэлхий дээрх амьдралын олон хэлбэр (энд зөвхөн амьд биес төдийгүй тэдний амьдрах орчин, ландшафт, экосистем ч нэгэн адил хамаарна), тэдгээрийн хоорондын харилцан шүтэлцээ, түүхэн хөгжлийг зохион байгуулалтын бүх түвшинд буюу амьд бодгаль бүрийн генийн сан хөмрөгөөс эхлээд манай гаригийн шим мандлын хэмжээнд хадгалан үлдээх тухай өргөн агуулгатай ойлголт.
Шим мандал бол нэг ёсондоо “супер” амьд организм бөгөөд агаар, ус, хоол хүнс, түүхий эдээр хангах гэх мэт асар олон үйлчилгээг бидэнд “үнэгүй” үзүүлж амьдралыг тэтгэж байдаг, бүтэц, тогтолцоо нь хэвийн байгаа нөхцөлд өөрийгөө нөхөн сэргээх, таагүй үр дагавараас урьдчилан сэргийлэх, зохицуулах чадвартай болохыг эрдэмтэд тогтоожээ. Шим мандлын үйл ажиллагааг хэвийн хангах боломж олгодог “дархлааны систем” нь нэг ёсондоо биологийн зүйлийн олон янз байдал.
Хүн амын өсөн нэмэгдэж байгаа хэрэгцээг хангахад чиглэсэн аливаа үйлдэл, ялангуяа байгалийн бүх төрлийн нөөцийн ашиглалт, тэнд хэрэглэж байгаа технологи, өнөөдөр хөгжил, дэвшил хэмээн тодорхойлж байгаа бүх ололт хүн төрөлхтөний ирээдүйд гамшиг бий болгох учиргүй гэдэг нь эдүгээ цагийн тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалын үндсэн философи болж байна. Эдийн засгийн өсөлт, ашиг хонжооны төлөө юу ч хийхээс буцахгүй байсан үе нэгэнт түүх болон үлдэж, байгальд ээлтэй технологи, экологийн баримжаатай нийгэм, эдийн засгийн бодлого, биохүнс, экобайшин, ногоон эдийн засаг гэх мэт шинэ ойлголт нийгмийн амьдралд эрчтэй нэвтэрсээр байна.
Өмнөд Африкийн Иоханнесбург хотноо 2002 онд болсон дэлхийн дээд хэмжээний уулзалтаас 2010 он хүртэл биологийн зүйл устах, ховордоход хүргэж байгаа хүчин зүйлийг мэдэгдэхүйц бууруулах зорилт тавьсан. НҮБ-ийн санаачлагаар дэлхийн 95 орны 1300 гаруй эрдэмтэн, мэргэжилтэн хамтран ажиллаж 2006 онд хэвлэсэн мянганы зааг үеийн дэлхийн экосистемийн төлөв байдлын үнэлгээ хэмээх тайланд “… хүний зүгээс биологийн олон янз байдал хомсдох, экосистемийн үйлчилгээ доройтоход хүргэдаг элдэв нөлөөлөл хэвээр байгаа төдийгүй цаашдаа улам нэмэгдэх хандлагатай байна” гэж дүгнэжээ.
Дэлхийн олон орны эрдэмтэд хамтарч биологийн олон янз байдал, экосистемийн эдийн засгийн үнэ цэнийг тодорхойлох асуудлыг одоо нарийвчлан боловсруулж байна. Одоогоос олон жилийн өмнө хийсэн анхны оролдлогоор шим мандлын амьдралыг тэтгэх үйлчилгээг 16-64 биллион ам. доллар гэж тооцоолсон дүн бий. Энэ үед дэлхийн хэмжээний нийгмийн нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 18 биллион ам. доллар орчим болж байв. Биологийн олон янз байдлын экологийн үйлчилгээний үнэ цэнийг эдийн засгийн аргаар тооцоолох, түүнийгээ улс орны макро эдийн засгийн үзүүлэлтийг гаргахдаа заавал харгалзан үздэг болох, өөрөөр хэлбэл байгаль хамгааллын үнэ цэнийг эдийн засгийн аргаар тооцоолж байж сая байгаль эхийнхээ төлөө хүн төрөлхтөний зүгээс тавих анхаарал, ааш араншин өөрчлөгдөнө гэж үзэх болов. Биологийн олон янз байдлыг хадгалах конвенци бол өргөн утгаараа манай цэнхэр гариг дээрх “амьдрал” хэмээх гайхамшигт үзэгдлийг мөнхөд баталгаатай байлгахад чиглэсэн ухаалаг харилцааг улс орон бүрийн нийгэм, эдийн засгийн амьдралд нэвтрүүлэх, хэрэгжүүлэх арга замыг эрж хайсан, журамласан хамгийн том зохицуулгын хэрэгсэл юм.
Монгол улс ба биологийн олон янз байдлыг хамгаалах конвенци
Конвенцид нэгдэн ороод тун удалгүй манай улсын засгийн газраас 1996 онд “Биологийн төрөл зүйлийг хамгаалах үндэсний хөтөлбөр” гэдэг чухал баримт бичгээ батлан гарав. Хөтөлбөр гаргаад үнэндээ мартагдсан. Мартагдсан гэсний учир бол түүнийг хариуцсан байгууллага, үйл ажиллагааны хөтөлбөр, түүнийг хэрэгжүүлэх санхүүжилт, байгууллага хоорондын ажлын уялдаа холбоо манайд огт байсангүй.
Өнгөрсөн хугацаанд биологийн олон янз байдлын хамгааллын үндэсний тайланг 3 удаа гаргажээ. Тайланг олон улсын хэмжээнд нэгдсэн маягтаар гаргадаг. Энэ чиглэлээр судалгааны ажил хийдэг хэдэн байгууллага, мэргэжилтэн нараас асууж лавлаж байгаад нэг ТББ тайлан бичиж мөнгө авахын тулд шуурхай ажилладаг. Тайлангаас үзвэл конвенцийн зорилгыг хэрэгжүүлэх талаар монгол орон их амжилттай ажиллаж байгаа дүр зураг харагдана. Ялангуяа монгол оронд огт ирж үзээгүй хүмүүс уншвал тайлан үнэхээр сайхан сэтгэгдэл төрүүлэхээр байна.
Өнгөрсөн жил Алтай Соёны төслийн газраас дээрх хөтөлбөрийн хэрэгжилтэнд хөндлөнгийн шинжээчдээр үнэлгээ хийлгэх санаачлага гаргасан нь сайшаалтай хэрэг. Хачирхалтай нь гэвэл шинжээчдээс гаргасан дүгнэлт. Юу гэвэл хөтөлбөрт дэвшүүлсэн зорилт бараг бүгд биелсэн дүнтэй гарчээ. Мөнгө заралгүйгээр хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж сайн үр дүнд хүрсэн бол үнэхээр сайнсан. Гэтэл манай орны ургамал нөмрөг (үүнийг зөвхөн бэлчээрийн төлөв байдлаар төлөөлүүлэн үзэж болно), ойн сан, амьтны аймгийн төлөв байдал тасралтгүй доройтсоор байгаа нь хүн бүхэнд илэрхий. Хэрвээ хөтөлбөрийг сайн боловсруулж, түүнийгээ хэрэгжүүлэх талаар санаа тавьж, анхаарч ажилласан бол байдал өөр байхсан. Бэлчээрийн 70-80 хувь талхлагдаж, ойтой талбай тасралтгүй хумигдаж, түймэр байнга гарч байгаа зэрэг цөөхөн баримт манай орны хувьд биологийн олон янз байдал бүхэлдээ доройтож байгааг баттай илэрхийлнэ. Ганц нааштай зүйл бол улсын тусгай хамгаалалтанд авсан газар нутгийн хэмжээ тасралтгүй нэмэгдэж ирсэн сайн үзүүлэлт байдаг боловч тэнд хэрэгжүүлж байгаа зөв менежмент дутагдалтай байгаагаас зарим тохиолдолд тусгай хамгаалалтай газар нутаг маань ашиглалттай газар нутгаас ч ялгагдахгүй хэмжээнд орсон тул биологийн олон янз байдлыг хамгаалах найдвартай хэрэгсэл байх үүргээ төдийлөн хангахгүй байна. Тэгэхээр үндэсний хөтөлбөр маань “бушуу туулай борвиндоо баастай” гэгчийн үлгэр болсноос цаашгүй.
“Илүүдэл” зүйлийг устгах гайхамшигт төлөвлөгөө
Байгалийн тухай философи хэмээн зарим хүний нэрлэдэг экологийн ухааны онолоор бол байгаль дээр огт хэрэгцээгүй, илүүдэл болсон биологийн зүйл байхгүй гэж үздэг. Урт хугацааны түүхэн хөгжлийн явцад үүсэн бий болсон амьд биет бүхэн буюу биологийн зүйл бүр шим мандлын амьдралд өөрийн гэсэн ямар нэг үүрэг гүйцэтгэдаг байна. Өөрөөр хэлбэл биологийн зүйл бүхэн ямар нэг “мэргэжил” эзэмшсэн байна. Хүн өөрөө байгалийн бүтээгдэхүүн, биологийн нэг зүйл. Нэгэн үе бусад зүйлийн нэгэн адил ижил тэгш эрхтэй гишүүн байснаа оюун ухааныхаа ачаар байгалийн хүчний өөдөөс сөрөн зогсож, түүнийг өөрийн эрх ашигт нийцүүлэн хувирган өөрчлөх чадвартай болжээ. Шинжлэх ухаан, техник, технологийн хөгжил, дэвшил үй олон гайхамшигийг бүтээж хүн төрөлхтөний соёл иргэншлийг хөгжлийн өнөөгийн өндөрлөгт хүргэв. Энэ үйл явц дэлхийн түүхтэй харьцуулахад тун цөөхөн жилийн дотор болж өнгөрөв. Дээр дурдсан мянганы зааг үеийн экосистемийн үнэлгээний тайланд: “… сүүлийн 100 жилд хүн төрөлхтөн их амжилтанд хүрсэн боловч түүнийг асар их үнээр олсон …”, “хүний зүгээс экосистем, биологийн олон янз байдалд учруулсан хохирлын хэмжээ, далайц, эрч сүүлийн 50 жилд хүн төрөлхтөний соёл иргэншлийн түүхэнд урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй хэмжээнд хүрчээ” хэмээн дүгнэсэн юм. Дунд сургуулийн экологийн сурах бичигт хүний хүчин зүйл гэсэн нэр томъёо аль хэдийнээс бичигдэх болов.
Сүүлийн жилүүдэд санхүүгийн хямрал хэмээн дээр, дооргүй ярьж, зардал мөнгө хэмнэх тухай хаа хаанаа анхаарч л байна. Энэ бол туйлын зөв зүйл. Мөнгийг зөвхөн зарахын тулд биш, улс орны нийгэм, эдийн засгийн амьдралд гарцаагүй хэрэгтэй гэсэн төсөл, үйл ажиллагаанд зарцуулахын тулд төсөв зохиодог баймаар. Гэтэл 2010 онд буюу биологийн олон янз байдлыг хамгаалах олон улсын жил манай улсын тарчигхан төсвөөс 1,8 тэрбум төгрөгөөр үлийн цагаан оготно, царцаа устгах, бараг 3 тэрбум төгрөгөөр ойн “хортон шавьжтай” тэмцэх гайхалтай төсөв, төлөвлөгөөг олж үздэг юм байна. Үүнээс илүү чухал ажил үй олон л баймаар. Ядахдаа олон улсын өмнө хүлээсэн үүрэг, хариуцлагаа ч эргэцүүлж бодмоорсон.
Үлийн цагаан оготно, царцаа, ойн хортон хэмээгдэх олон зүйлийн цох, эрвээхэйг би амьхандаа өмөөрч хаацайлж, хүнлэг, энэрэнгүй хүн болохыг зориогүй юм. Гагцхүү энэ арга хэмжээ үр дүнгүй бөгөөд зөвхөн мөнгө угаах гэсэн “башир арга” гэдгийг л олон түмний сонорт хүргэх гэсэн юм. Манайд бол улс орны эрх ашигтай холбоотой олон асуудал хэлэлцэхэд байгаль хамгаалагчдыг хөгжлийн эсрэг тэрслүү үзэлтэн мэтээр л үздэг нь гэм биш зан болсон цаг.
Яагаад би үлийн цагаан оготныг өмөөрөх болов ?
Энэ оготнотой тэмцэх талаар дээр үед улс төрийн товчооны тогтоол хүртэл гарч байсан удаатай. Олон удаа асар их зардлаар устгал хийсэн. Олон улсад хориотой бодис ч хэрэглэж байв. Үр дүн нь оготно устгахаасаа илүү хээрийн экосистемийн хэвийн амьдралыг бусниулсан олон сөрөг үр дагавар бий болгож байв.
Оготны тоо толгой өсөж буурах хөгжлийн зүй тогтолтой. Судалгаагаар ургамал нөмрөг доройтож сийрэг тачир болох нь энэ оготны үржилд таатай нөлөөтэй болох нь тогтоогдов. Ийм нөхцөл хуурайшлын үетэй давхацна. Түүний дээр малын хөлөөр бэлчээр талхлагдах нь гол нэрмээс болно. Бэлчээр доройтсон нь малчны буруу биш харин малын өвсийг хумсалдаг оготны буруу болно. Хэрвээ бэлчээрээ зөв зохистой ашиглаж талхагдахаас нь хамгаалж чадвал энэ амьтан олшрох магадлал буурна.
Хэрвээ оготны тоо толгойг зохицуулах арга хэмжээг зөв, оновчтой зохион байгуулж чадвал заавал эсэргүүцэх зүйл бас биш. Харамсалтай нь оготны тоо толгой өссөөр ургамал нөмрөг үндсэндээ цөлмөгдөж хөгжлийнхөө жамаар оготны популяци мөхөлд орж тоо толгой нь аяндаа буурах болсон тэр үед устгах арга хэмжээг төлөвлөдөгт хамгийн том эмгэнэл оршино. Өөрөөр хэлбэл устгал хийсэн ч, эс хийсэн ч оготны тоо аяндаа буурах болсон тэр үед хөрөнгө мөнгө зарлагадах шаардлага юу байна ? Энэ хаврын цасны усны үер үлийн цагаан оготныг хорооход багагүй хувь нэмэр оруулах болов уу гэсэн горьдлого ч бий. Тэр жил мөн л оготны ажлаар Сүхбаатар аймагт явж байхад нэг малчин айлын өвөлжөөний орчимд үлийн оготно шороо шиг бужигнаж байхтай таарав. Ахимаг настай малчнаас оготно олшроод хэцүү байна уу гэж асуувал санаанд оромгүй хариулт сонсов. Эд яах вэ хэсэг бужигнаад л алга болдог богино настай хөөрхий амьтад. Энэ амьтан үнэндээ бол тал нутгийн хөрсийг сийрэгжүүлдэг “анжис” нь юм шүү дээ гэж хэлэв. Ажигч гярхай малчид үлийн цагаан оготны экосистемд гүйцэтгэдэг үүрэг, ач тусыг аль хэдийнээ ажиглалтаараа таньж мэдсэн хэрэг. Ажил муутайд нь бол бэлчээр доройтуулсан “гол буруутан” болж таарна.
Хөнөөлт мэрэгч, шавьжтай тэмцэх хамгийн оновчтой арга бол биологийн арга гэж үздэг. Үлийн цагаан оготны тооны хэт өсөлтийг хязгаарлан барьж байдаг байгалийн зохицуулагчид нь үнэг, хярс, үен, олон зүйлийн махчин шувуу юм. Үнэг, хярсыг агнаж, малын хөлд амархан дарагддаг бөгөөд оготны тоо хамгийн түрүүнд олшрох боломжтой зуслан газрын ойролцоо оготноор хооллодог махчин шувууд үүрлэх боломж хүний нөлөөнөөс үүдэн бас л хязгаарлагдмал байдаг. Тэгэхээр оготны тоо өсөхөд тэр нутгийн экосистемийн төлөв байдал, амьдрах орчны чанар доройтох нь гол түлхэц болж байна. Ийм нөхцөл байдлыг бий болохоос сэргийлэх нь биологийн олон янз байдлын конвенцийн гол үзэл баримтлал билээ.
Биологийн арга нэрээр зарим талбайд микробиологийн арга хэрэглэхээр төлөвлөжээ. Бактерийн бэлдмэл үнэхээр сайн үр дүн өгдөг юм гэж өөдрөгөөр төсөөллөө гэхэд зөвхөн үлийн цагаан оготнод л үйлчлэх сонгомол чанартай байх нь юу бол, тэрхүү бэлдмэл хуурай, хурц нартай, температурын хэлбэлзэл ихтэй гадаад орчинд хэр удаан хугацаанд үйлчилгээгээ хадгалж чаддаг бол гэх мэт олон эргэлзээг яах аргагүй төрүүлнэ. Нэгэнт микробиологич мэргэжилтэн биш учир энэ талаар мэдэмхийрэхийг тэвчив. Ер нь микробиологийн аргыг аюулгүй байдал талаасаа ч, олон улс, олон нийтэд ойлгогдох талаас нь бодсон ч дэмжих зүйл яавч биш билээ. Үнэхээр баталгаатай үйлчилгээтэй, сөрөг үр дагаваргүй гэдгийг шинжлэх ухааны үүднээс баталгаатай нотолж чадаж байгаа нөхцөлд л энэ аргыг хэрэглэхийг зөвшөөрмөөр. Ер нь ийм зөвшөөрлийг ямар газар нь толгой мэдэж олгодог болохыг ч үнэндээ мэдэхгүй юм.
Ойн хортон шавьжтай тэмцэх тухайд
Оготнотой харьцуулахад ойн хортон шавьжийн хувь заяа бүр ч ээдрээтэй. Ойн хортон гэж нэрлэгдэх олон зуун зүйлийн шавьжийн бүртгэл манайд бий. Хаана, хэдийд, ямар хэмжээний талбайд ямар зүйлийн шавьжинд устгал хийх вэ гэдгийг жил, улирлын онцлогийг харгалзан тухай бүр тогтоохын тулд олон жилийн мониторинг судалгаанд тулгуурласан үндэслэл сайтай прогнозтой байх шаардлагатай. Ойн хортон шавьж судалдаг мэргэжлийн хүний тоо тун цөөхөн атал хөнөөлийн голомт, устгал хийх оновчтой цаг хугацааг нь нарийн тогтоох шаардлагатай хөнөөлт шавьжийн зүйлийн тоо хавьгүй олон, судалгаанд хамрагдах талбайн хэмжээ уудам тул нисдэг тэрэг л ашиглахгүй бол ажиллах нөхцөл үнэхээр хүнд. Ийм нөхцөлд устгал хийх талбайг богино хугацаанд оновчтой тогтоох боломж байхгүй. Мэргэжлийн энгийн логикоор тунгааж үзвэл олон зүйлийн хортон шавьжийн хөгжлийн цикл нэгэн зэрэг, нэгэн хэмээр яагаад ч явахгүй. Тэрнээс гадна ойн хэв шинж, тэнд зонхилох модны төрлөөс хамаарч газар бүр өөр өөр зүйлийн хөнөөлт шавьж олшрох боломжтой.
Ойн хортон гэгч үнэхээр энэрэлгүй хөнөөлт дайсан байдаг юм бол манай орны багахан ой аль хэдийнээ идэгдээд дуусчихсан баймаар. Гэтэл тийм биш. Түймэр гарах, ашиглалтын горим алдагдах зэргээс болж байгалийн ойн амьдрах чадвар доройтсон нөхцөлд л ойн хөнөөлт шавьж олшрох боломж бүрдэнэ. Тэрхүү хортон гэж цоллуулаад байгаа шавьж, эрвээхэй тодорхой нөхцөл бүрдсэн үед л эрчимтэй үржиж олширно. Тэд байгалийн ойн экосистемд өөрийн гэсэн үүрэгтэй. Үнэндээ ойн хортон үржих нөхцлийг бид өөрсдөө бий болгоод дараа нь устгах гэж мөнгө зарцуулахад хүрч байгаа нь бидний бас нэг эмгэнэл. Устгах ажил хийлээ гэхэд үр дүнтэй болох урьдчилсан нөхцөл бүрдсэн үү, үйл ажиллагааг шуурхай оновчтой зохион байгуулах техник, хүний нөөцийн боломж манайд хангалттай бий юу, ямар аргаар устгал хийх вэ гэсэн олон асуулт гарна. Ямар нэг хүчтэй үйлчилгээтэй химийн хор хэрэглэвэл хөнөөлгүй бөгөөд ойн амьдралд ашигтай бусад олон зүйл шавьж ч нэгэн адил устана. Нэг төрлийн таримал ойд хэрэглэдэг хор, устгал хийх технологи манай орны байгалийн ойд яагаад ч тохирохгүй. Цаг үе, газар нутаг, аргаа зөв сонгож чадаагүй бол энэ удаа ихээхэн зардал гаргаж устгалаа гэхэд дараа жил дахин гарна. Бид дураараа байгаль дэлхийгээ “засварлаж” чадахгүй.
Санал:
1. Биологийн олон янз байдлыг хамгаалах олон улсын биологийн жилийн зорилтыг хүндэтгэн энэ удаа устгал хийхээр төлөвлөсөн их хэмжээний мөнгийг зарцуулахаас татгалзах хариуцлагатай шийдвэрийг гаргахыг холбогдох байгууллагад уриалж байна.
2. Төсөвт тусгасан мөнгийг биологийн зүйлийг устгахад биш харин биологийн олон янз байдалд мониторинг хийх улсын хэмжээний нэгдсэн сүлжээ байгуулахад зарцуулах нь конвенцийн дагуу хүлээсэн үүргээ биелүүлэх, үндэсний байгаль хамгаалах бодлогыг оновчтой болгох суурь мэдээлэл бүрдүүлэхэд тустай ажил болно. Ус, цаг уурын мэдээллийн сүлжээний тогтолцооны нэгэн адил биологийн олон янз байдлын төлөв байдалд тогтмол хяналт хийдэг үндэсний хэмжээний мэдээллийн сүлжээг одоо ажиллаж байгаа хээрийн судалгааны зарим суурин, тусгай хамгаалалтай газар нутгийн сүлжээнд тулгуурлан байгаль, газарзүйн гол бүс, голлох экосистемийн төлөөллийг харгалзан орон даяар байгуулбал ирээдүйтэй бөгөөд нүдээ олсон ажил болохсон. Бэлчээрийн ихэнх талбай доройтсон гэж бичиж байгаа ч түүнээс үүдэн биологийн зүйлийн олон янз байдалд ямар өөрчлөлт гарч байгаа талаар шинжлэх ухааны системтэй судалгаанд тулгуурласан бодит тоо баримт одоогоор алга.
3. Нэгэнт улс төрийн шийдвэр гарсан гэж үзээд энэ мөнгийг зарцуулж устгал гарцаагүй хийдэг юмаа гэхэд төсөвлөсөн мөнгөний багахан хэсгийг үр дүнгийн хяналтанд зориулан зарцуулахыг шаардах нь зүй ёсны шудрага хэрэг гэж үзэж байна. Тэгэхдээ энэ хяналтыг “хуйвалдагчид” биш, харин мэргэжлийн хүмүүс, олон нийтийн хяналтын байгууллага, байгаль хамгааллын төрийн бус байгууллагын төлөөллийн оролцоотой зохион байгуулаад үр дүнг олон нийтэд мэдээлэх болно. Тэр үед хариуцлага хүлээх эзэн нь тодорхой болж таарна.
Шууд ач тусаа өгдөгийг нь “ашигтай”, тийгүй бол “хортой” гэж ялгадаг нь хүмүүс бидний амиа хичээсэн арчаагүй зангийн илрэл юм. Байгаль дэлхий маань зөвхөн хүмүүс бидний л тусын тулд оршин тогтнож байгаа биш ажээ. Биологийн зүйл бүхэн байгальдаа хэрэгтэй. Харин бид байгалийнхаа хөгжлийн аясыг эвдэхгүй байхын төлөө л анхаарал тавих ёстой.
Р.Самьяа
МУИС, Эрдэм шинжилгээ, гадаад
харилцаа хариуцсан дэд захирал
2010.03.30
Х.Хулан
