Хүн төрөлхтөн одоогийн хэрэглээ шигээ байгалийн нөөц баялагт үрэлгэн амьдрах ахул 2035 онд буюу ердөө л 26 жилийн дараа цэнхэр гараг маань бидний эрчим хүч болон бусад нөөц эх үүсвэрүүдийн хэрэгцээг хангаж дийлэхээ болино. Энэ үед дэлхийтэй ижил бас нэгэн өөр гаригийг олох шаардлагатай тулгарах билээ. Үүнээс зайлсхийхийн тулд БИД ӨӨРСДИЙН АМЬДРАЛ, АЖИЛ, АМРАЛТ ЦЭНГЭЭНИЙГ ЭРС ӨӨРЧЛӨХ ШААРДЛАГАТАЙ БАЙНА. БҮР ЯГ ӨНӨӨДРӨӨС, ОДООНООС ЭХЭЛ. Дэлхийн цаг агаар дулаарч, загасны нөөц багасаж, ой шугуй устаж, биологийн олон янз байдал хомсдож, гол мөрөн ширгэж байгаатай холбогдон бидний нүдэнд ил байгаа нэгэн чухал зүйл нь гэвэл бид экологийн төлөх ёстой өрийг биднээс өөр хэн барагдуулах билээ?

ТА ЮУ ХИЙЖ ЧАДАХ ВЭ?

Хэрэв бид өөрсдийн амьдралаа хүрээлэн буй орчиндоо ээлтэй, хажуугаар нь зардал багатай, гэр бүл найз нөхөдтэйгээ илүү их цагийг хамтдаа өнгөрүүлсэн, тэгээд бас эрүүл байлгаж чадвал сайхан биш гэж үү? Мэдээж энэ бол хүн болгоны л хүсэл. Энэхүү хүсэл мөрөөдөлдөө хүрэх замыг тань дөтлөх зорилгоор Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-гаас танд зориулан 10 шилдэг зөвлөгөөг гаргалаа. Эдгээр зөвлөгөөг амьдралдаа хэрэгжүүлэхийн тулд та амьдрал, ажил, амралт чөлөөт цагтаа багахан хэмжээний өөрчлөлтийг гаргах шаардлагатай ч энэ өчүүхэн өөрчлөлт нь бидний эх дэлхийд, түүнчлэн бидний амдралын чанарт ихээхэн өөрчлөлтийг авчрах билээ.

Энэ зөвлөгөөнүүдээ бид Гурван А х 10 хэмээн тодорхойлж байгаа билээ. Амьдрал, ажил, амралт чөлөөт цаг хэмээн бидний байнгын холбоотой гурван гол зүйл тус бүр дээр өгөгдсөн 10 зөвлөгөөг анхаарал тавин уншаад хэрэгжүүлж эхлээрэй.

АЙЛ ГЭРИЙН АМЬДРАЛЫН ХҮРЭЭНД:

1. Ашиглаагүй үедээ өрөөнийхөө гэрэл, цахилгаан хэрэгслийг бүрэн унтрааж байх нь таны мөнгийг хэмнэнэ. Бүрэн унтраах гэдэг нь зүгээр нэг удирдлагын точлуур дарж, цахилгаан хэрэгслийг түр зогсолтын горимд оруулах бус цахилгаан хэлхээнээс бүрэн салгахыг хэлж байгаа юм шүү. Хүн болгон ингэдэг бол цахилгаан станцууд бага нүүрс шатааж, бага л хорт хийг цацна. Зөвхөн гэрлээ унтраахад л олон давхар ашиг гарч байгаа биз дээ.
2. Амьдарч буй гэр, байрныхаа хана, таазыг дулаан алдалтаас хамгаалан сайтар дулаалахад багахан хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийх ба хөрөнгө оруулалтаас олох ашиг нь хавьгүй өндөр. Ашиг олоод зогсохгүй, дулаахан өвөлжинө.
3. Эрчим хүчний хэмнэлттэй гэрлийн шил болон бусад цахилгаан хэрэгслийг ашиглах нь цахилгаан хэрэглэснийхээ төлөө төлөх мөнгийг тань ихээр бууруулах нь гарцаагүй. Байгаль орчинд үзүүлэх цаад нөлөөг нь дээр дурдсан.
4. Шүдээ угаахдаа усны цоргыг хэрэгцээгүй үед хааж байх хэрэгтэй.
5. Халуун усны хураагуур сав, халуун усны хоолойг дулаалсанаар эрчим хүчний алдагдлыг багасган, мөнгийг тань хэмнэнэ.
6. Өрөөнийхөө халаалтын дулаан тохируулагчийг ердөө нэгхэн хэмээр бууруулахад л таны дулаанд төлөх мөнгийг 10%-иар багасгах ба ингэснээр та тав тух огт алдахгүй.
7. Өөрийн гэр, байшинд салхи үл нэвтрүүлэх давхарга нэмж, шөнийн цагаар хөшгөө хааж байх нь энгийн боловч эдийн засгийн хувьд үр дүнтэй арга билээ.
8. Угаалгын машинаа бүрэн даацыг нь дүүргэж байж ажиллуулж заншвал та зөвхөн ганц сард ойролцоогоор 4000 л ус хэмнэж чадах юм байна.
9. Чандмань эрдэнэ болсон цэвэр усаар зүлэг услах шаардлага байна уу? Энгийн гар услагчаар борооны усыг ашиглан зүлэг, ногоогоо услаж болно шүү дээ. Борооны болон хаврын цасны үерийн усыг хөв байгуулан хадгалж ногооны талбайгаа, бэлчээрээ сайжруулдаг бэлээхэн туршлага байна шүү цаана чинь.
10. Өөрийн зуслан, цэцэрлэгтээ хэсэгхэн боловч газрыг үлдээж, зэрлэг ургамал ургаж, амьтан үржих нөхцлийг бий болго. Шувуудын жиргээн дунд амарч суух ч сайхан шүү дээ.

АМТАТ ХООЛНЫ ХҮРЭЭНД

1. Тухайн улиралдаа үйлдвэрлэгдсэн хүнс жишээ нь намрын ногоо нэгдүгээрт амттай, хоёрдугаар боловсруулалт, баглаа боодол бага шаардах тул хямдхан. Тэгэхээр улирлын чанартай хүнсийг улиралд нь л худалдаж авч байя. Жишээ нь өвөл гадаадаас оруулж ирж байгаа гүзээлзгэнийг хүлэмжинд ургуулахад энгийнээс 24 дахин их түлш зарцуулдаг гэнэ. Агаарт ямар их нүүрс хүчлийн хий ялгарч байгааг та төсөөлж байна уу? Хэрэв та улирлын хүнсийг улиралд нь авахгүй бол хэдэн зуун боловсруулах үйлдвэр ажиллан хаягдал, хорт хий ялгаруулж, үүний үр дүнд та удаан хадгалж боловсруулалт хийсэн хүнс, эрүүл мэндэд үзүүлэх сөрөг нөлөөг өндөр үнээр худалдаж авна.
2. Мах, сүүн бүтээгдэхүүний хэрэглээг багасга. Улаан буудайн үйлдвэрлэлийн зардлаас хамаараад үнэ ч гэж тэнгэрт хадаж байна. Нэг килограмм мах үйлдвэрлэхэд хэдэн га газрын бэлчээрийг талхалж, хэдэн зуун литр ус зарцуулж, хэдэн зуун километр тээвэрлэж байгааг бодоод үзэгтүн.
3. Хоолны хаягдал бага гарга. АНУ-ын ХАА-н яамны мэдээлсэнээр Америкчууд 5 сая килограмм жимс, ногоог жил болгон зүгээр л хаяж байна. Тиймээс зөвхөн идэх хэмжээгээрээ л хоолоо бэлтгэн, тавтай зооглогтун.
4. Органик хог хаягдлыг ялзруулж гарсан ялзмагыг нь ашиглан өөрийн хүнсний ногоог ургуулах үнэгүй, үржил шимтэй хөрстэй болно. Хоол хүнсний хаягдал, малын бууц зэргийг удаанаар даран хадгалж ялзруулан компост бордоо хэмээн гайхамшигтай үр дүнтэй органик бордоог гаргаж авдаг.
5. Шударга худалдааны замаар арилжаалагдаж буй хүнсний зүйлийг худалдан авч хөгжиж буй 58 орны 7 сая фермер, тэдний гэр бүл, ажилчдыг дэмж. Олон ченжийн гар дамжиж, элдэв нян наалдаж, тээвэр түлшний зарлага гаргалгүй жимс ногоогоо ургуулсан хүнээс нь шууд худалдаж авч суръя.
6. Орон нутгийн, дотоодын үйлдвэрийн хүнсийг худалдан ав, учир нь тээврийн зардал бага шингэсэн байдаг тул үнэ нь хямд. Тээврийн зардлаас гадна боловсруулалт хийх, баглаж боох гээд байгаль орчинд халтай өчнөөн олон шат дамжлагыг халъя.
7. Өөрийн хүнсэндээ хэрэглэх жимс, ногоогоо тарьж ургуул, тэгвэл ердөө л долоо хоногт дэлгүүрт үрдэг мөнгөөрөө бүтэн жил хэрэглэх шинэ, органик ногоотой болно. Ногоон хувьсгалыг хийцгээе хүмүүсээ.
8. Хэт боловсруулсан хүнснээс зайлсхий. Шинэ хүнс нь үйлдвэрлэхэд бага зардал гардаг тул үнэ нь ч хямд. За тэгээд нөгөө олон байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөг нь одоо энд дурдаад ч яахав.
9. Бидний гол хэрэглээ усаа химийн бүтээгдэхүүнээр хордуулахгүйн тулд цэвэрлэгээний бодис, аяга таваг угаагч, биеийн шингэн саван, шампунь зэрэг химийн орцтой бүтээгдэхүүний хэрэглээг 2 дахин багасгацгаая.
10. Загас, загасан бүтээгдэхүүн худалдан авахаар бол Далайн хяналтын зөвлөл зэрэг баталгаажилтын (Дараагийн хуудсыг үзнэ үү) байгууллагаар гэрчилгээжсэн, эсвэл агнах зөвшөөрөлтэй бүтээгдэхүүнийг ав. Учир нь энэ баталгаа нь тухайн засаг агнуурыг тогтвортой гэдгийг баталгаажуулж байна. Хууль бус аргаар барьсан, тор тавьж, дэлбэлж алсан загасны махыг идэхэд хоолойгоор давах болов уу?

АЯЛАЛ, ЖУУЛЧЛАЛЫН ХҮРЭЭНД

1. 3 километрээс дотогш зайнд зорчих тохиолдолд автомашин уналгүйгээр мөнгөө хэмнэ. Ер нь яаж ч бодсон алхаад очсон таксигаар очсон хоёрыг харьцуулаад үзэхэд зарцуулах цаг нь ижил, харин зардал нь бол хамаагүй хэмнэлттэй.
2. Аль болох их явганаар эсвэл дугуйгаар яв. Таниас ямар ч зардал гарахгүй. Харин ч эрүүл мэндэд, байгаль орчинд ашигтай. Үүнээс гадна авто тээврийн хэрэгслээр явахдаа агаар бохирдуулан, ардаа үлдээж байгаа экологийн аймшигт ул мөрийг тань багахан ч гэсэн баллана.
3. Онцын чухал шаардлагагүй л бол хэн нэгэнтэй заавал очиж уулзахаас татгалз. Оронд нь интернэт, утас зэрэг дэвшилтэт технологийг ашиглаж болохгүй гэж үү? Жижигхэн зүйлийг хэн нэгэнд хүргэж өгөхийн тулд цаг зав, бензин тос гарзадсаны оронд өөр сонголтуудыг бодож үз. Илгээмжийн үйлчилгээ, шуудан, интернэтийн худалдаа, мөнгөн гуйвуулга гээд өчнөөн олон сонголтууд байна.
4. Машин унахын оронд нийтийн тээврээр я в. Та машинтай байхад хөдөлгүүрээ огт асаахгүй байсан ч гэсэн өрхийн төсөвд чинь ихээхэн нэмэлт зардал гарах л болно. Үгүй ядахдаа шатахуун бага иддэг, эсвэл гибрид машин ч авч болно шүү дээ.
5. Зайлшгүй машинаар явах шаардлага гарвал хамтдаа нэг машинаар явж зэрэг ажлуудаа амжуул. Ингэснээр зардлаа 50% бууруулахаас гадна та өөрийн нүүрс хүчлийн хийн ул мөрийг ч тэр хэмжээгээр бууруулж болно.
6. Өөрийнхөө хэрэгцээнд тохирсон жижиг машин худалдаж ав. Бага бензин, бага татвар, бага даатгал гээд бодохоор таньд энэ нь дээр сонголт гэж өөрийн эрхгүй санагдаж байгаа биз дээ. Тэгээд ч зогсохгүй байгаль орчноо ч бага бохирдуулна.
7. Зогсож байх үедээ хөдөлгүүрээ унтрааж бай- шатахууны зардлаа хэмнээд, дээрээс нь нүүрс хүчлийн хийн ялгаралтыг бууруулаад нэг удаа хоёр боломж олно. Удаан цагаар “нормальдах” хэрэг байна уу даа ер нь.
8. Амралтаар хөдөө явахаар бол ойрхон явахыг хичээ. Ойр орчиндоо амрах нь хямд зардалтай байж толгой бага өвдөхөөс сэргийлэх бөгөөд онгоцоор явах гэх мэт урт цагаар хүлээлгэнд зогсохоос тань аврана.
9. 500 километрээс дотогш зайд аялахаар бол онгоцоор нисэхээс татгалз. Боломжтой бол бусад тээврийн хэрэгслийг сонго. Ядаж л замдаа энэ тэр юм үзээд тааваараа шүү дээ.
10. Зайлшгүй нисэх шаардлагатай бол ДБХС-ийн аялал төлөвлөгчийг ашиглан байгаль орчинд аюул багатай нислэгийг сонго.

Дэлхийн байгаль хамгаалах сан (WWF)-ийн

Монгол дахь хөтөлбөрийн газар

8-р хороо

Сүхбаатар дүүрэг

Амарын гудамж – 4

Ш/х – 115

Улаанбаатар -210620А

Монгол улс

Харилцах утас: 311659

Web site: www.mongolia.panda.org www.econet.mn

E-mail: info@wwf.mn